https://www.cogrps.ir/ شناخت پژوهی مطالعات سیاسی fa daily 1 Fri, 22 May 2026 00:00:00 +0330 Fri, 22 May 2026 00:00:00 +0330 https://www.cogrps.ir/article_246903.html جنگ شناختی، کنترل وضعیت ذهنی و رفتار دیگران از طریق دستکاری محرک‌های محیطی است. جنگ شناختی؛ شکل سازمان یافته و پیشرفته‌تر جنگ اطلاعاتی محسوب می‌شود. برخلاف اهداف فیزیکی، مانند سیستم‌های شبکه یا دستگاه‌های الکترونیکی، جنگ شناختی با هدف دستکاری بر آنچه مردم باور دارند بکار می‌رود و در نتیجه بر ادراکات عمومی تأثیر می‌گذارد. بنابراین، جنگ شناختی یک استراتژی روانشناختی است که به‌منظور تأثیر تدریجی بر باور، عقیده و ادراک جامعه هدف در مورد یک موضوع، مانند یک رویداد، ذهنیت یک سیاستمدار، نگرش یک دولت یا به طور کلی یک ایدئولوژی بکار می‌رود. در این راستا، سوال اصلی پژوهش این است که تاکتیک‌های مورد استفاده در جنگ‌های شناختی علیه یک جامعه هدف کدامند و راهبردهای مقاومت در برابر آن چیست؟ این مقاله، با بهره‌گیری از یک روش کیفی از نوع اسنادی- کتابخانه‌ای و همینطور تحلیل محتوای آن، پس از بررسی ادبیات نظری مربوط به جنگ شناختی از نوع «جنگ‌های غیرجنبشی»، به این نتیجه رسیده که عمده‌ترین تاکتیک‌های جنگ شناختی شامل تبلیغات، روایت‌های ساختگی، روان‌شناسی رفتاری، استفاده از داده‌های شخصی با بهره‌گیری از محتوای شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های دیجیتال هستند که تأثیرات این جنگ را تشدید می‌کنند. در مقابل، به‌منظور ایجاد پدافند شناختی آگاهی عمیق از سازوکارهای این جنگ و ایجاد استراتژی‌های دفاعی و مقاومتی در برابر آن ضروری است. این الزامات اساسی پدافند شناختی شامل آموزش رسانه‌ای، سواد دیجیتال، کمپین‌های آگاهی عمومی، سیاست‎گذاری و مقررات شناختی و لزوم همکاری بین‌المللی می‌شود تا بتوان جوامعی مقاوم و آگاه در برابر دستکاری شناختی ایجاد کرد. https://www.cogrps.ir/article_246907.html جهاد شناختی از مباحث مهم سیاسی اجتماعی در بیانات آیت الله خامنه‌ای(مد‌ظله‌العالی) است. با توجه به حجم انبوه شبهات در ابعاد گوناگون جهت القای عدم پیشرفت نظام اسلامی و تأکید خاص مقام معظم رهبری(مد‌ظله‌العالی) بر این موضوع، اما مبنای بیانات ایشان در این زمینه، جهت تعیین نقشه راه، هنوز شناسایی نشده است. پرسش اصلی این پژوهش این است که مهم‌ترین ساحت‌های جهاد شناختی بر اساس مبنای مورد استناد در منظومه فکری ایشان چیست؟ مقاله بر اساس روش مفهوم شناسی و تفسیر متن به متن در بیانات مقام معظم رهبری(مد‌ظله‌العالی) صورت‌بندی شده است. در فرضیه پژوهش؛ ساحت‌های «جهاد شناختی» مبتنی بر دیدگاه مقام معظم رهبری با امعان نظر به مبنای امام خمینی(ره) یعنی تربیت متعالیه، کارآترین مبنا در نظر گرفته شده است. روش پژوهش، توصیفی- تبیینی است و شیوه گردآوری اطلاعات، کتابخانه‌ای است. بر این اساس، توجه به ساحت‌های ارایه شده می‌تواند زمینه ساز تعیین و تحلیل بهتر جهاد شناختی از منظر آیه الله خامنه‌ای(مد‌ظله‌العالی) و بهره‌گیری از مزایای آن شود. بر اساس هدف و فرضیه پژوهش، یافته‌های تحقیق موید آن است که ساحت‌های جهاد شناختی در آیینه تربیت متعالیه با تقویت عقل در میان قوای وجودی و از حیث معرفتی، اخلاقی و فقهی ابتداء در تبیین کنندگان و سپس در تبیین شوندگان محقق می‌شود. https://www.cogrps.ir/article_246905.html هوش مصنوعی به‌عنوان یکی از فناوری‌های تحول‌آفرین قرن بیست‌ویک، با توانایی تحلیل کلان داده‌ها، پیش‌بینی روندها و ارائه‌ی توصیه‌های مبتنی بر شواهد، نقشی فزاینده در بهبود کیفیت و کارآمدی مذاکرات سیاسی بین‌المللی ایفا می‌کند. پرسش اصلی این پژوهش آن است که به‌کارگیری هوش مصنوعی چگونه به ارتقای اثربخشی مذاکرات سیاسی بین‌المللی انجامیده و چه فرصت‌ها و چالش‌هایی در این مسیر وجود دارد. فرضیه‌ی پژوهش بیان می‌دارد که هوش مصنوعی از طریق تحلیل داده‌های گسترده و شبیه‌سازی سناریوهای تصمیم‌گیری، توان چانه‌زنی و دقت تصمیم‌سازی را افزایش می‌دهد، اما در عین حال با چالش‌هایی چون سوگیری الگوریتمی، تهدیدات امنیت سایبری و مسائل شفافیت مواجه است. پژوهش حاضر با رویکردی بین‌رشته‌ای و مبتنی بر نظریه‌ی سیستم‌های پیچیده انجام شده است؛ نظریه‌ای که فرآیند مذاکره را به‌مثابه سامانه‌ای پویا و چندعاملی در نظر می‌گیرد. روش پژوهش، تحلیل محتوای اسنادی منابع معتبر (۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵) است که نتایج آن با بهره‌گیری از تحلیل SWOT برای شناسایی نقاط قوت، ضعف، فرصت‌ها و تهدیدها و نیز با رویکرد سناریونویسی آینده‌پژوهانه تفسیر و تحلیل شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هوش مصنوعی می‌تواند پیش‌بینی‌پذیری رفتار بازیگران، انسجام تصمیم‌گیری و سرعت واکنش در مذاکرات را افزایش دهد؛ در مقابل، وابستگی فناورانه، ضعف در چارچوب‌های حقوقی و خطر بازتولید سوگیری‌های داده‌ای از مهم‌ترین تهدیدهای آن به شمار می‌آید. بر پایه‌ی تحلیل‌های انجام شده، استفاده‌ی مسئولانه و اخلاق‌محور از هوش مصنوعی، همراه با تدوین نهادهای نظارتی و استانداردهای بین‌المللی، می‌تواند ریسک‌ها را کاهش و مزایا را حداکثر سازد. https://www.cogrps.ir/article_246902.html امنیت ملی، مفهومی چندوجهی است که در برگیرنده ابعاد گوناگون سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و نظامی یک کشور می‌باشد. در دنیای امروز، تحولات سریع در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات، بستر ظهور تهدیدات نوینی را فراهم آورده است که «جنگ شناختی» یکی از بارزترین آن‌هاست. جنگ شناختی، نبردی است که با هدف تأثیرگذاری بر شناخت، باورها، ارزش‌ها و احساسات مخاطبان، اقدام به ایجاد شکاف، تضعیف انسجام ملی و تزلزل اراده ملت‌ها می‌نماید. این مقاله پژوهشی با رویکرد توصیفی- تحلیلی و با تکیه‌بر مطالعه اسنادی و فرمایشات مقام معظم رهبری، به بررسی تأثیر جنگ شناختی بر انسجام و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران و ارائه راه‌های مقابله با آن می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که دشمنان با استفاده از ابزارهای مختلف، به‌دنبال تضعیف انسجام اجتماعی، ایجاد شکاف‌های سیاسی، مخدوش کردن ارزش‌های بنیادین، القای ناامیدی و بی‌اعتمادی در جامعه هستند. در مقابل، راهکارهای مؤثر مقابله با این جنگ نوین، شامل «جهاد تبیین» به‌عنوان راهبرد اصلی، افزایش آگاهی عمومی، تقویت ولایت‌پذیری، ترویج مثبت اندیشی و اتکا به ظرفیت‌های داخلی است. این مقاله بر نقش محوری جنگ شناختی در استراتژی جنگ ترکیبی دشمن تأکید کرده و چرایی اهمیت راهکار جهاد تبیین را در مقابله با این تهدیدات تبیین می‌نماید. در نهایت، با جمع‌بندی یافته‌ها، پیشنهاد‌هایی عملیاتی برای تقویت بنیان‌های امنیت ملی در برابر جنگ شناختی ارائه می‌گردد. https://www.cogrps.ir/article_246904.html جنگ شناختی، به‌عنوان شکلی نوین از تهدید در عصر اطلاعات، مبانی غیرفیزیکی امنیت ملی را با هدف تغییر ادراکات، باورها و رفتارهای جمعی نشانه رفته است. این پژوهش با هدف واکاوی سازوکارهای تأثیرگذاری جنگ شناختی بر انسجام ملی و تبیین پیامدهای آن بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران انجام شده است. روش تحقیق از نوع کیفی و با اتکا به منابع کتابخانه‌ای و اسنادی (اسناد مکتوب و دیجیتال) انجام شده است. رویکرد حاکم بر تحقیق، تحلیل محتوای کیفی برای استخراج و تبیین مؤلفه‌های کلیدی جنگ شناختی، راهبردهای عملیاتی آن و اثرات آن بر نهادهای اجتماعی و حاکمیتی است. یافته‌ها نشان می‌دهد جنگ شناختی با ابزارهایی مانند شایعه‌پراکنی، تحریف هویت و تاریخ و قطبی‌سازی اجتماعی، مؤلفه‌های بنیادین انسجام ملی از جمله اعتماد، همبستگی و هویت جمعی را مستقیماً تضعیف می‌کند. این تضعیف، به نوبه خود امنیت ملی را در ابعاد سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی به‌شدت آسیب‌پذیر ساخته و منجر به بی‌ثباتی، هویت‌زدایی و کاهش سرمایه اجتماعی می‌شود. در پایان، راهکارهای مقابله‌ای شامل توسعه سواد رسانه‌ای و شناختی، جهاد تبیین، تقویت نهادهای حاکمیتی و مرزبندی هوشمند فضای مجازی ارائه شده است. https://www.cogrps.ir/article_246906.html جنگ شناختی به‌عنوان یکی از پیچیده‌ترین و نوین‌ترین اشکال درگیری در دنیای امروز، بر کنترل و تغییر ادراک، باورها و رفتارهای شناختی دشمن تمرکز دارد و در سایه پیشرفت‌های فناوری‌های دیجیتال و ارتباطی اهمیت فزاینده‌ای یافته است. هوش مصنوعی با توانمندی‌های بی‌سابقه در پردازش داده‌های حجیم، تحلیل الگوهای پیچیده رفتاری و شناختی، پیش‌بینی واکنش‌های طرف مقابل و خودکارسازی عملیات شناختی و روانی، به‌عنوان عامل تحول‌آفرین در بهبود توانمندی‌ها و اثربخشی جنگ شناختی شناخته می‌شود. در این مطالعه تلاش شده با یک پژوهش توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر مرور ادبیات به این پرسش که هوش مصنوعی چگونه می‌تواند به‌عنوان ابزاری مؤثر در بهبود، خودکارسازی و افزایش اثربخشی عملیات شناختی و روانی در جنگ‌های شناختی مورد استفاده قرار گیرد و چه چالش‌ها و پیامدهای اخلاقی، فنی و حقوقی در این زمینه وجود دارد با فرض اینکه به‌کارگیری هوش مصنوعی در جنگ شناختی باعث افزایش سرعت و دقت تصمیم‌گیری، بهینه‌سازی منابع، کاهش خطرات انسانی و ارتقای توان پیش‌بینی و تحلیل رفتار دشمن می‌شود پاسخ دهد. این مقاله به بررسی کاربردهای مختلف هوش مصنوعی در زمینه‌های جمع‌آوری و تحلیل داده‌های شناختی، مدل‌سازی رفتار دشمن، تولید و پخش پیام‌های هدفمند اطلاعاتی و پشتیبانی از تصمیم‌گیری استراتژیک می‌پردازد. همچنین، مزایایی همچون افزایش سرعت و دقت تصمیم‌گیری‌ها، قابلیت پردازش حجم گسترده داده‌ها، کاهش خطر و فشار بر نیروهای انسانی، بهینه‌سازی تخصیص منابع و امکانات و قابلیت یادگیری مستمر سیستم‌های هوشمند به تفصیل بیان شده است. در کنار فرصت‌ها، مقاله چالش‌ها و ملاحظات مهمی را نیز در نظر دارد که از جمله آن‌ها می‌توان به نگرانی‌های اخلاقی و حقوقی، احتمال سوءاستفاده بازیگران غیراخلاقی، مشکلات شفافیت و قابلیت توضیح‌پذیری الگوریتم‌ها و تأثیرات غیرقابل پیش‌بینی فناوری‌های خودیادگیر اشاره کرد. در نهایت، ضرورت توسعه چارچوب‌های حقوقی و اخلاقی جامع، تقویت نظارت انسانی، افزایش شفافیت و قابلیت توضیح‌پذیری، آموزش و آگاهی‌بخشی تخصصی و گسترش همکاری‌های بین‌المللی برای مدیریت مسئولانه و امن هوش مصنوعی در جنگ شناختی به‌عنوان کلیدهای موفقیت و پیشگیری از خطرات احتمالی مطرح می‌شوند.